Werken met een besturingssysteem – Basisvaardigheden

De verschillende besturingssystemen die gebruikt worden op computers zoals Windows, macOS en Chrome OS zien er helemaal anders uit. Nu werken ze toch heel gelijkaardig en hebben ze heel wat gemeenschappelijk. In dit hoofdstuk leer je de basisprincipes die voor elk besturingssysteem van toepassing zijn. Deze kennis kan je dan gebruiken bij elke computer, ongeacht het geïnstalleerde besturingssysteem.

In dit hoofdstuk leer je:

  • Het nut van aan- en afmelden op een besturingssysteem.
  • Een computer afsluiten, herstarten of in slaapmodus zetten via het besturingssysteem.
  • Het verschil tussen bestanden, mappen en programma's.
  • Bestanden zoeken in je bestandsmanager of bestandsbrowser.
  • (Programma)vensters positioneren, verplaatsen en sluiten.
  • het nut van het bureaublad.
  • Een map kunnen aanmaken en het nut hiervan inzien.
  • Een bestandsnaam kunnen wijzigen en het nut van een zinvolle naam inzien.
  • Acties uitvoeren op bestanden en mappen zoals het verplaatsen, knippen, plakken, kopiëren en wissen.
  • Bestanden en mappen efficiënt selecteren met CTRL en SHIFT en CTRL-A.
  • Het nut van een back-up of reservekopie
  • Het nut van een bestandstype of extensie.
  • Een snelkoppeling toelichten en aanmaken.
  • Het formatteren van een opslagmedium.


Aan- en afmelden op een besturingssysteem

Wanneer je jouw computer hebt opgestart, wordt er bijna steeds een aanmeldscherm getoond. Door de juiste gebruiker te selecteren of in te voeren en het juiste wachtwoord in te typen, zal het besturingssysteem jouw werkomgeving laden met al je persoonlijke instellingen. Dit zijn instellingen zoals je layout-voorkeur (bv. je achtergrond), de programma’s en bestanden waar jij toegang tot hebt, enzovoort.
Ben je klaar met je computer, meld je dan steeds af. Op die manier heeft er niemand toegang tot jouw werkomgeving en eventueel belangrijke bestanden.
Opmerking: Wanneer je jouw computer volledig afsluit, zal je ook automatisch zijn afgemeld.

macOS - Uitloggen of afmelden

macOS – Uitloggen of afmelden

Een computer afsluiten, herstarten of in slaapmodus zetten

Naast aan- en afmelden kan je ook nog volgende acties uitvoeren:

  • Afsluiten: Hiermee wordt de computer volledig uitgeschakeld. Dit doe je best telkens je jouw computer voor een tijdje (bv. voor het slapen) niet meer gaat gebruiken.
  • Herstarten: Meestal herstart je de computer wanneer er iets niet meer lijkt te werken, bv. een programma opent niet meer. Ook na het installeren van sommige programma’s of updates is herstarten soms aan te raden. Bepaalde instellingen kunnen namelijk pas ingesteld worden nadat de computer helemaal opnieuw is opgestart.
  • Slaapmodus: Wanneer je computer in slaapmodus zet, wordt alles onthouden waar je mee bezig bent zodat je later meteen kan verder werken. Het voordeel is dat je computer minder energie zal verbruiken. Meestal is je besturingssysteem zo ingesteld dat je computer automatisch in slaapstand gaat wanneer je een tijdje niet actief bent. Ook het sluiten van het scherm bij een laptop zorgt het in werking stellen van de slaapmodus.

Windows 10 - Het afsluitmenu

Windows 10 – Het afsluitmenu

Chrome OS - Afsluiten en afgrendelen

Chrome OS – Afsluiten en afgrendelen

Het verschil tussen bestanden, mappen en programma’s

Op je computer maak je gebruik van bestanden en programma’s (ook wel app’s genoemd). Het verschil is eenvoudig. Een bestand is een stukje informatie (data), denk bv. aan een tekstdocument, een afbeelding, een video, een liedje, enzovoort. Een programma daarentegen gebruiken we om een bestand aan te maken, te openen, en te bewerken. Zo kunnen we een tekstdocument openen met programma’s zoals Word, LibreOffice, Kladblok, Google Documenten, enzovoort. Een afbeelding kunnen we openen met bv. Photo Viewer, PhotoShop, Pixlr of Preview.
Mappen zijn op zich niets bijzonder. Ze dienen om je bestanden netjes te ordenen zodat je al jouw bestanden terugvindt.

Bestandsmanager, bestandsverkenner of bestandsbrowser

Je computer zal al snel vol met bestanden staan. Al deze bestanden vind je terug in de bestandsmanager van je computer. Je geraakt tot je bestanden door het openen van de juiste mappen of zou ook kunnen zoeken via de zoekoptie die elke bestandsmanager heeft.
De bestandsmanager of bestandsbrowser heet en ziet er bij elk besturingssysteem anders uit:

  • Windows: Windows Verkenner of Windows Explorer
  • macOS: Finder
  • Chrome OS: Bestanden

Elke bestandsmanager laat het toe om je bestanden in verschillende weergaven te laten zien. Zo kan je ze laten zien in een lijst met meer informatie (details) over de bestanden of bv. met grote iconen (thumbnails). Handig is dat je met de juiste weergave (bv. details), je de bestanden ook kan sorteren op bv. datum of naam.
Als je goed met de bestandsmanager van je besturingssysteem kan werken, zal je hier heel wat voordeel uit halen.

Chrome OS - Bestanden

Chrome OS – De bestandsmanager “Bestanden”

Windows 10 - Windows Verkenner

Windows 10 – Windows Verkenner

macOS - Finder

macOS – Finder

(Programma)vensters positioneren, verplaatsen en sluiten

Programma’s en bestandsmanagers worden weergegeven in vensters. Deze kan je uiteraard aanpassen:

  • Maximaliseren: Er voor zorgen dat het venster het gehele scherm inneemt.
  • Minimaliseren: Het venster wordt niet meer weergegeven maar staat nog wel openen.
  • Sluiten: Je sluit het programma af. (Opgelet: Dit is niet bij elk programma altijd waar, sommige programma’s blijven actief).

macOS - Vensters aanpassen

macOS – Vensters aanpassen

Chrome OS - Vensters aanpassen

Chrome OS – Vensters aanpassen

Het bureaublad

Het bureaublad is het eerste scherm dat je ziet nadat je bent aangemeld. Je kan het bureaublad het beste vergelijken met je bureau. Papieren die je veel gebruikt steek je niet altijd weg in een kaft (map), maar leg je nog even op je bureau. Maar net zoals met je bureau kan je er best niet te veel op laten rondslingeren, anders vind je niets meer terug. Orden dus jouw bestanden die op je bureaublad staan op tijd naar de juiste map in de bestandsmanager.
In principe is het bureaublad ook maar een map in waarnaar je in je bestandsmanager naartoe kan navigeren.

macOS - Bureaublad

macOS – Bureaublad

Chrome OS - Bureaublad

Chrome OS – Bureaublad

Een nieuwe map aanmaken

Om je bestanden steeds terug te vinden, kan je deze best structureren in mappen. Een map kan je eenvoudig aanmaken. Eens aangemaakt kopieer of versleep je bestanden naar deze map.
Als voorbeeld zou je een mapje “school” kunnen aanmaken. Alle bestanden die iets met school te maken hebben, kan je hier eenvoudig in plaatsen. Submappen zijn mappen in een map. In het mapje school kan je bijvoorbeeld voor elk vak een apart mapje aanmaken (“Frans”, “wiskunde”,…).

Chrome OS - Nieuwe map aanmaken

Chrome OS – Nieuwe map aanmaken

Windows 10 - Nieuwe map aanmaken

Windows 10 – Nieuwe map aanmaken

Bestandsnamen

Om je bestanden snel te vinden, geef je ze best een duidelijke naam. Dit kan ook later nog in je bestandsverkenner.

Chrome OS - Naam wijzigen

Chrome OS – Naam wijzigen

Bestanden en mappen verplaatsen, knippen, plakken, kopiëren en wissen

Op bestanden en mappen kan je deze veelgebruikte acties uitvoeren:

  • Verplaatsen: Hiermee wordt bedoeld dat je een bestand of map versleept van de éne naar de andere map (of andere bestemming).
  • Knippen en plakken: Knippen komt eigenlijk op hetzelfde neer als verplaatsen. Je knipt als het ware één of meerdere bestanden uit een map en plakt deze in de nieuwe bestemming.
  • Kopiëren en plakken: Wanneer je bestanden of mappen kopieert ga je een kopie of duplicaat maken van het originele bestand. Dit is handig wanneer je bv. een back-up of reservekopie wil maken van je foto’s. Je kan deze dan kopiëren en plakken in een map van bv. jouw USB-stick.
  • Wissen: Heb je je bestanden niet meer nodig of heb je niet meer voldoende plaats om je harde schijf, dan kan je deze wissen of verwijderen.
    Deze worden wel niet meteen van je computer gewist, ze komen eerst in je prullenbak. Indien je dus plaats te kort hebt, maak dan regelmatig je prullenbak leeg.

Wanneer je snel wil werken zijn sneltoetsen altijd handig:

  • CTRL-C: Kopiëren
  • CTRL-V: Plakken
  • CTRL-X: Knippen
  • macOS - Bestand kopiëren

    macOS – Bestand kopiëren

    Bestanden en mappen efficiënt selecteren met CTRL en SHIFT en CTRL-A.

    Wanneer je meerdere bestanden wil selecteren, zal je heel wat tijd besparen als je leert gebruik maken van de toetsenbordtoetsen “CTRL” en “SHIFT”.

    • CTRL: Door de knop CTRL ingedrukt te houden, kan je meerdere bestanden selecteren die al dan niet naast elkaar liggen. Op die manier kan je een selectie maken welke je dan bv. kopieert of verwijdert.
    • SHIFT: Wanneer je een bestand in een lijst selecteert, vervolgens de SHIFT-knop ingeduwd en op een ander bestand klikt, zullen automatisch alle bestanden tussen het eerste en het laatste bestand geselecteerd worden.
    • CTRL-A: Met de sneltoets CTRL-A worden automatisch alle bestanden in een map geselecteerd.

    Windows 10 - Bestanden selecteren met Shift

    Windows 10 – Bestanden selecteren met Shift

    macOS - Selecteren met CTRL

    macOS – Selecteren met CTRL

    Het nut van een back-up of reservekopie

    Bestanden zijn meestal iets persoonlijk: een brief, foto’s van een reis, een video, enzovoort. Deze wil je natuurlijk nooit kwijtspelen. Zorg er dan ook voor dat je van je belangrijke bestanden steeds een back-up of reservekopie hebt. Dit wil zeggen dat je de bestanden die voor jouw belangrijk zijn kopieert naar bv. een extern opslagmedium zoals een USB-stick of nog beter kopieert naar “the cloud” (Lees hier meer over the cloud).
    Van programma’s moet je nooit een backup nemen, deze kan je steeds opnieuw installeren.

    Bestandsextensies

    Een extensie is een toevoeging aan het eind van een bestandsnaam die aangeeft om wat voor soort bestand het gaat. Meestal bestaat deze extensie uit drie of vier letters en staat dit na het laatste punt in de naam.

    Enkele voorbeelden:

    • geschiedenis.docx : een “doc”- of “docx”-bestand is een document dat je opent met een tekstverwerker zoals Word.
    • rekenen.xlsx : “xls”- of “xlsx” is de extensie voor een rekenbladprogramma zoals Excel of Gogole Spreadsheets
    • frankrijk.pptx : Een Powerpoint-bestand heeft extensie “ppt” of “pptx”
    • albummaker.exe : Door het openen van een “exe”-bestanden installeer je een programma. Wees hier altijd voorzichtig mee, sommige programma’s zijn niet altijd wat ze zijn en kunnen je computer heel wat schade toerichten.
    • Alandria.mp3 : Een .mp3-bestand is een liedje welke je kan openen met je favoriete muziekspeler.
    • Kreta0125.jpg : Een “jpg”-bestand (ook soms “jpeg”) is een afbeelding. Ook “png” en “gif” zijn afbeeldingsextensies.

    Aan de hand van de extensie weet je besturingssysteem met welk programma een bestand geopend moet worden. Zo zal in de meeste gevallen elk “.doc”-bestand geopend worden met Microsoft Office Word. Wil jij echter dat dit bestand wordt geopend met Open Office Writer, kan je dit eenvoudig wijzigen.

    Normaal gezien worden extensies niet weergegeven. Je zou dit echter kunnen aanpassen in je bestandsmanager, wat best handig is.

    Chrome OS - Bestandsextensies

    Chrome OS – Bestandsextensies

    Snelkoppelingen

    Een snelkoppeling is geen bestand en ook geen programma. Het is een soort link die je aanmaakt waarmee je snel een programma, map of bestand kan openen. Een snelkoppeling (Engels: shortcut) wordt vaak gebruikt op het bureaublad of in menu’s. Je kan deze zelf aanmaken en verwijderen.
    Opgelet: Wanneer je een snelkoppeling verwijdert, blijft uiteraard het programma waar het naar verwijst bestaan.

    Windows 10 - Snelkoppeling op bureaublad

    Windows 10 – Snelkoppeling op bureaublad

    Formatteren van een opslagmedium

    Formatteren is een belangrijk begrip. Niet zozeer omdat je het veel gebruikt, wel omdat het iets is waar je beter eerst goed over nadenkt voor je het doet. Met formatteren ga je namelijk een bepaald opslagmedium (bv. een harde schijf of USB-stick) volledig leeg maken en dus met andere woorden alles verwijderen wat er opstaat. Wanneer je dit doet, ben je dus alles kwijt.

    Windows 10 - Formatteren

    Windows 10 – Formatteren

    Leerkracht informatica?

    Mis niets van onze nieuwe oefeningen, video’s en veel meer dankzij de nieuwsbrief en onze Facebook-pagina!

    Stel je vraag!

    Iets niet gevonden op onze website? Heb je hulp nodig? Wij helpen je graag verder.